Vanaf een jaar of tien komt het kind in de puberteit. Het wordt zelfstandiger, ontwikkelt een eigen identiteit en gaat nadenken over wat het belangrijk en interessant vindt. Het is normaal dat jongeren in deze periode emotioneel reageren, slecht plannen, snel afgeleid zijn en veel met zichzelf bezig zijn. Mijn ervaring is dat deze ‘pubermist’ na het achttiende levensjaar langzaam optrekt.
Van een kind dat vooral doet wat er in het gezin wordt gevraagd (omdat het erbij wil horen), ontwikkelt de puber zich tot iemand met een eigen smaak, eigen voorkeuren en vooral een eigen mening. Die ontwikkeling van een eigen ‘ik’ gaat met vallen en opstaan, zoeken en uitproberen, grenzen opzoeken en verleggen. In de puberteit zet het kind de eerste stappen naar een eigen plek in de wereld.
De middelbare school
Een wereld die ook nog eens groter wordt wanneer het naar de middelbare school gaat. Er is geen beschermde, overzichtelijke omgeving meer van een basisschool, met één klaslokaal en één juf of meester. Daarvoor komt een grote school in de plaats, vaak in een nieuwe omgeving. Met nieuwe klasgenoten tot wie de puber zich moet gaan verhouden. Als er een fijne, gezonde bedding is, ervaart de puber dat het die wereld vanuit deze veilige basis mag gaan ontdekken, met vallen en opstaan. Maar nog steeds, net als de peuter en de kleuter, wil ook een puber erbij horen.
Er bij willen horen en schuldgevoel (persoonlijke geweten)
Stel nu dat een jongen opgroeit in een gezin met een bepaalde geloofsovertuiging. Hij wordt verliefd op een meisje zonder geloofsovertuiging. Bij de jongen ontwikkelt zich een schuldgevoel, want hij weet dat hij ‘er niet meer bij hoort’ als de verkering aan blijft. Als zijn schuldgevoel heel groot is, maakt hij de relatie uit. Dat doet pijn, maar het doet minder pijn dan het schuldgevoel dat hij heeft richting zijn ouders en de hele geloofsgemeenschap.
Gender- en seksualiteitsthema’s en schuldgevoel
Iets soortgelijks zie je terugkomen in opstellingen met gender- en seksualiteitsthema’s. Het schuldgevoel naar ouders, de cruciale vraag ‘Hoor ik er nog wel bij als ik ‘anders’ ben?‘ en de angst voor oordelen van anderen (en/of oordelen over zichzelf) is iets waar een puber enorm mee kan worstelen. Het vergt heel veel moed om je geweten te ontstijgen om te durven zijn wie je bent.
Experimenteren en conflicten
Tijdens de puberteit ontstaan er veel vriendschappen. Dit maakt jongeren zelfstandiger. Loskomen van hun ouders hoort daar ook bij. Ouders merken dat hun kind eigen gedachten, gevoelens, grenzen, normen en waarden heeft: een eigen identiteit. Pubers gaan nieuwe dingen ontdekken. Ze experimenteren en nemen risico’s. Discussies en conflicten tussen puber en opvoeder horen bij deze fase. Losmaken en loslaten is voor hen allebei een nieuw proces. Vaak lijkt het alsof een puber niet meer bij ouders in de buurt wil zijn. Toch hebben ze aandacht, steun en die veilige bedding nog steeds nodig. Zeker nu er zoveel verandert in het leven van een puber, is het belangrijk dat de puber ervaart altijd bij ouders terecht te kunnen. En ongeacht wat er gebeurt, te voelen: “Ik hoor er nog steeds bij”.
Grenzen bieden veiligheid
Ook nu geldt (net als bij het kind, deel 2) dat ouders kaders aan dienen te passen. Niet krampachtig vast moeten houden aan regels die ooit logisch waren. Juist in deze fase moeten ouders duidelijke, logische, bij de ontwikkeling van het kind passende grenzen stellen en die consequent handhaven. Wanneer de grenzen waarbinnen de puber mag experimenteren duidelijk zijn, biedt dat veiligheid. Door mee te bewegen en de puber steeds wat meer vrijheid te geven om dingen te ontdekken, leert het zichzelf steeds beter kennen. Bij die ontdekkingen horen vaak ook de eerste seksuele ervaringen en de eerste experimenten met alcohol en drugs.
Verslavingen
Daar komen we bij een tweede voorbeeld: roken, blowen, drinken, drugs, verslaving. Hieronder zit iets dat nog krachtiger is: om bij een rokende of blowende groep jongeren te horen, moet de puber disloyaal worden aan de ouders. Roken of blowen mag immers niet, vinden ze thuis. Voor de puber is dit een bijna onmogelijke keuze, want stoppen (met roken, blowen, drinken, drugs) betekent disloyaal zijn aan de vriendengroep. En de groep waar je bij hoort, voelt voor een puber van levensbelang, het is onderdeel van de identiteitsontwikkeling.
Eigen identiteit ontwikkelen en écht volwassen te worden
Wanneer een puber naar volwassenheid toegroeit, is het zelf in staat om zijn of haar leven vorm te geven. Echter, wanneer de puber biologisch gezien volwassen is geworden, maar de wereld nog steeds door een sterk geconditioneerde bril bekijkt, is het allesbehalve (emotioneel) volwassen. Het is nog steeds loyaal aan de normen en waarden van de familie. Juist daarom is het ontdekken van de eigen ‘ik’, de eigen identiteit, zo van belang.
Aan de andere kant: hoe vaak blijven volwassenen nog dingen doen om ‘bij het systeem te horen’? Blijven ze (bewust of onbewust) loyaal aan hun familiesysteem – en de daarbij horende normen en waarden – zonder voor zichzelf te onderzoeken of deze nog bij hen passen? Het proces van ‘loskomen van je familie’ kan nog jaren voortduren, maar uiteindelijk is dit wel de weg naar autonomie, naar volwassenheid.
Want écht volwassen worden, is uiteindelijk doen wat goed voelt voor jóu. En dat, wat ik ‘authenticiteit’ noem, is voor veel volwassenen nog steeds moeilijk en een terugkerend thema bij familieopstellingen.
- Een verhelderend (en heel leesbaar) boek over volwassen worden is ‘Volwassen worden voor volwassenen‘, van Elmer Hendrix.
- Informatie over de algemene ontwikkeling van pubers vind je hier (NJI).
De voorbeelden van ‘de jongen met geloofsovertuiging’, ‘de blowende puber’ en wat ik schrijf over ‘emotioneel volwassen worden’ gaan over ‘binding’, een van de drie wetmatigheden binnen systemisch werk. Binding gaat over verbondenheid en erbij horen; de onbewuste, onverbrekelijke loyaliteit aan je familiesysteem (of organisatiesysteem) waarbij elk lid het fundamentele recht heeft om erbij te horen. Over die wetmatigheden (binding, ordening en de balans tussen geven en nemen) schrijf ik vast een andere keer.
Mijn meeste blogs gaan over systemisch werk. En soms gaan ze over heel iets anders;). Wil je op de hoogte blijven van nieuwe overpeinzingen cq blogs, abonneer je dan op mijn Whatsappkanaal. Je krijgt dan automatisch bericht wanneer ik weer iets plaats.
