Als ik een gesprek begin over systemisch werk met een professional in de zorg, merk ik vaak dat ze herkenbaar knikken, gevolgd door een “Ja, dat doen wij ook” of “Ja, dat zat ook in mijn opleiding.” Vaak val ik even stil, want over het algemeen bedoelen ze iets anders, namelijk systeemgericht werken. Tijd om hier wat aandacht aan te besteden, want wat mij betreft is er sprake van een fundamenteel verschil tussen deze twee. Ik begrijp ook de verwarring: de woorden lijken op elkaar, de intentie ook, maar onder de oppervlakte is het wezenlijk anders.
Systeemgericht werken: het zichtbare systeem
Systeemgericht werken betekent dat je niet alleen naar het individu kijkt, maar ook naar de omgeving: het gezin, de school, de buren, een werkgever, het sociale netwerk, de hulpverleners eromheen. Als professional werk je samen met al deze mensen om een veilige bedding te creëren voor de cliënt, een gezamenlijke aanpak te zoeken en een cliënt vooruit te helpen. Dat is enorm waardevol. Het is een grote stap vooruit ten opzichte van werken met alleen het individu, zoals we ‘vroeger’ deden.
Alleen gaat systeemgericht werken uit van wat zichtbaar is. Wat je kunt benoemen, bevragen en wat je in een zorgplan kan zetten: de gezinsleden die aan tafel zitten, de mensen die ze kennen, de hulpverleners die betrokken zijn. Je kunt de problemen beschrijven en de doelen waaraan je met een cliënt en zijn of haar netwerk aan kunt werken.
Kortom, systeemgericht werken vraagt: wie speelt er een rol in dit systeem, hoe beïnvloeden ze elkaar en hoe kan een systeemgerichte benadering de cliënt verder helpen bij zijn of haar zorgvraag?
Systemisch werken: de onzichtbare laag
Systemisch werken (zoals ontwikkeld door Bert Hellinger en sindsdien door velen doorontwikkeld) gaat echter een laag dieper en gaat over dat wat niet zichtbaar is. Het toont dat wat er speelt in de onderstroom. Systemisch werk is het bekendst onder de naam ‘familieopstellingen’.
Daar, in die onderstroom, zit vaak wat we in de zorg niet kunnen bereiken met gesprekken, plannen of interventies. Het gaat bijvoorbeeld om onbewuste loyaliteiten die een kind (ook als volwassene nog) draagt, om verstrikkingen met iemand uit een eerdere generatie of om dynamieken en patronen die zich generaties lang herhalen. Het kan ook gaan over familiegeheimen die nooit uitgesproken zijn, maar die gezinsleden, in meer of mindere mate, onbewust met zich meedragen.
Aan de hand van iets waar iemand tegenaan loopt, kijken we tijdens een familieopstelling naar dat wat er speelt in het familiesysteem. Ook eerdere generaties kunnen dus een rol spelen. Vaak gaat een opstelling over wie er ontbreekt, wie er ooit buitengesloten is of wie verzwegen werd (ook een vorm van ‘buitensluiten’). Soms toont zich in een opstelling een abortus, een eerder kind dat vroeg stierf of bijvoorbeeld een zusje dat op jonge leeftijd verongelukte. Kinderen waar nooit over gerouwd werd, zeker vroeger niet. Ook kan iets dat in de oorlog gebeurd is, nog steeds invloed hebben op iemand in het nu.
Dat klinkt gek als je nog nooit bij een familieopstelling bent geweest, maar die verhalen leven door, niet als bewuste herinnering, maar in wat ik altijd noem de onderstroom. Het kan bij iemand in een latere generatie tot uiting komen in onverklaarbare gevoelens of onverklaarbaar gedrag.
Ik kan voorbeelden noemen van een meisje met anorexia dat verstrikt was met het ‘lot’ van haar oma (waarbij het ‘lot’ alles is wat ervoor gezorgd heeft dat oma was wie ze was). Intergenerationeel trauma zie je vaak terug in opstellingen wanneer de gevolgen van een onverwerkt trauma van (groot)ouders wordt overgedragen aan volgende generaties. “Het zal mij niet beter gaan dan jou” is een zin die terugkomt in opstellingen wanneer een onbewuste loyaliteit enorm bepalend is. Bijvoorbeeld bij de vrouw die het gevoel had dat ze niet haar eigen leven leidde, die verstrikt bleek met iemand uit een eerdere generatie (al had de vrouw zelf geen idee wie het was). Dit gebeurde ook bij het jongetje van acht dat steeds zei dat hij dood wilde. Dat is tenminste ‘vreemd’ te noemen, zeker op die leeftijd. Voor de moeder een reden voor een opstelling, die heel verhelderend bleek en de verstrikking verbrak.
Voor zover ik weet is een familieopstelling de enige manier om deze onderstroom zichtbaar te maken.
Wat ik zag in de (jeugd)zorg
Ik werkte jarenlang met kleinschalige zorgaanbieders in de (jeugd)zorg en de laatste jaren voor het Regionaal Expertteam in Groningen. Hoe meer ik, na een aantal opleidingen familieopstellingen, wist van systemisch werk, hoe vaker ik me bleef verwonderen over wat ik zag bij jeugdigen en wat me vaak niet losliet:
Vaak ging het om jongeren die bleven escaleren, hoe goed de hulp ook was. Een meisje met angst- en paniekaanvallen die maar niet overgingen. Een jongen met veel agressie. Ik zie professionals die oprecht hun best doen binnen gezinnen en daarin toch vastlopen, geen beweging krijgen. Ik zag ouders die hun kind wilden helpen en het toch steeds wanhopig mis zagen gaan.
Systeemgericht kijken en vooral de verklarende analyse geven veel verheldering en vaak een antwoord. Betere ondersteuning en een betere aanpak, vanuit de werkzame factoren bij een jeugdige. Maar soms blijft ‘problematiek’ bestaan. Wat als het probleem niet enkel zit in wat we kunnen zien? Wat als er iets meespeelt dat het gewone gesprek niet bereikt? Zo kwam systemisch werk bij mij steeds meer op de voorgrond te staan en inmiddels is voor mij het begeleiden van familieopstellingen het mooiste dat er is. Ik blijf me nog iedere keer verwonderen over dat wat zichtbaar wordt.
Dit is ook waarom ik naar een verbinding zoek met de zorg, omdat ik inmiddels heb gezien dat er in de onderstroom dingen kunnen spelen die niet in woorden te vangen zijn. Steeds vaker word ik gevraagd met mijn systemische bril mee te denken in complexe problematiek. Deze bril kan uitzoomen voorbij een gezin of de jongere zelf en kan helderheid geven die niet in woorden te vangen zijn.
Over Bert Hellinger
Bert Hellinger (1925-2019) is de grondlegger van systemisch werk. Hij ontwikkelde een methode om onzichtbare dynamieken in familiesystemen zichtbaar te maken, door mensen in een ruimte te plaatsen als representanten voor familieleden. Wat er dan gebeurt, is moeilijk uit te leggen. Het blijft een werkvorm die je moet ervaren.
Zijn werk putte onder andere uit systeemtherapie, fenomenologie, contextuele therapie (Boszormenyi-Nagy), transactionele therapie en Gestalt. Het was baanbrekend. Hij was bij tijd en wijl ook controversieel te noemen vanwege zijn autoritaire stijl en zijn soms rigide uitspraken. Zijn methode is sindsdien doorontwikkeld door tal van opleiders en therapeuten wereldwijd. Systemisch werk anno nu is breder, rijker en genuanceerder dan de oorspronkelijke vorm. Ik werk vanuit die doorontwikkelde traditie.
Eén ding staat vast: er is geen wetenschappelijke onderbouwing. Naast een zekere onbekendheid met familieopstellingen (hoewel ze steeds populairder worden) is dat ongetwijfeld ook een van de redenen dat systemisch werk in de hulpverlening nog niet echt ingebed is. Ook ik kan je niet goed uitleggen hoe en waarom het werkt, ik kan wel vertellen over een beeld dat ontstaat in een opstelling, wat ik zie en wat ik voel als ik in opstelling begeleid. Het is een ander soort ‘weten’.
Dus wat maakt het verschil voor hulpverleners?
Als je systeemgericht werkt, kijk je naar hoe mensen elkaar beïnvloeden en elkaar kunnen ondersteunen. Dat is, zoals ik eerder aangaf, de bewuste, zichtbare laag.
Als je systemisch kijkt, stel je de vraag:
- Wat draagt dit gezin of deze jeugdige met zich mee wat ze niet weten dat ze meedragen?
- Is dit kind misschien loyaal aan iemand die er al lang niet meer is?
- Staat het kind wel op zijn of haar ‘plek’ in het gezin of staat het (onbewust) tussen de ouders in?
- Probeert het een van de ouders te ‘redden’?
- Is er een patroon dat zich herhaalt, omdat het al generaties lang herhaald wordt?
- Komt dit gedrag van een jongere misschien voort uit iets dragen dat eigenlijk bij zijn ouders of grootouders thuishoort?
Want de liefde voor en de loyaliteit van een kind naar zijn of haar ouders is groot. Dit zijn andere vragen dan systeemgerichte vragen en ze leiden tot andere inzichten.
In een opstelling ontstaat een beeld. Met de interventies die ik doe en de systemische zinnen die ik iemand laat uitspreken, leidt een opstelling vaak tot een realisatie en een beweging waar daarvoor alles vastzat.
Op geen enkele manier beweer ik echter dat systemisch werk systeemgericht werken vervangt. Ze zijn complementair aan elkaar. Ik ben er onderhand wel van overtuigd dat hulpverleners die ook systemisch leren kijken, een dimensie toevoegen die de cliënten die ze begeleiden verder kan helpen. Niet omdat je als hulpverlener zelf opstellingen gaat doen met cliënten (dat vergt een gedegen opleiding), maar omdat je anders leert waarnemen. En wat je kunt zien, kun je bespreekbaar maken.
Ben je nieuwsgierig en wil je meer informatie? Bel me gerust of kom eens naar een van mijn workshops. Werk je als professional, dan kom ik ook graag een keer langs om iets te vertellen aan jou en je team. Ook zijn er tal van heel laagdrempelige oefeningen die we kunnen doen, om te ervaren wat het is.
Loop je zelf met iets rond, dan kan je dat natuurlijk inbrengen als vraag bij een workshop (14 november is de laatste dit jaar). Dat kan overigens ook individueel, als je dat liever hebt. Als je graag ‘gewoon’ een keer bij een familieopstelling wilt zijn, meld je dan aan als representant.
Hoe het ook zij, je bent meer dan van harte welkom!